|
Article on other languages:
|
გერმანული ენა — გერმანელთა, ავსტრიელთა, გერმანო-შვეიცარიელთა ენა, მიეკუთვნება ინდოევროპული ოჯახის გერმანულ ჯგუფს .
ზოგადი ცნობები
სტატუსი
ისტორიასიტყვის „Deutsch“ ეტიმოლოგიასიტყვა „Deutsch“ მომდინარეობს ძველგერმანული სიტყვისგან „თიოდა“ (thioda, thiodisk), რაც ნიშნავს "ხალხის კუთვნილს", "ეროვნულს", „ხალხის ენაზე მოლაპარაკეს“. ამ სიტყვიდან მოდის ასევე ლათინური სიტყვა „theodisce“, რომელსაც იყენებდნენ იმ ერების აღსანიშნავად, რომლებიც ლათინურად არ საუბრობდნენ, კერძოდ გერმანელებისა და ჰოლანდიელების. განვითარებასალიტერატურო გერმანული ენა ჩამოყალიბდა VIII—IX სს-ში ძველზემოგერმანული (Althochdeutsch) დიალექტის საფუძველზე, XIII—XV სს-ში — საშუალოზემოგერმანულისა (Mittelhochdeutsch) და XV ს-დან — ახალზემოგერმანულის (Neuhochdeutsch) საფუძველზე[1]. უძველესი წერილობითი ძეგლებია: სენ-გალენის ლათინურ-გერმანული გლოსარიუმი (VIII ს.), შესრულებული ალემანურ დიალექტზე, ისიდორის ტრაქტატის თარგმანი რაინ-ფრანკონულ დიალექტზე (IX ს-ის დასაწყისი). გერმანიის ტერიტორიაზე შუა საუკუნებში მრავლად იყო პატარ-პატარა ტერიტორიული წარმონაქმნები, რამაც განაპირობა საკმაოდ განსხვავებული დიალექტების წარმოქმნა. ეს კი ხელს უშლიდა საერთო გერმანული ენისა და კულტურის განვითარებას. ამის გამო, მე-13 საუკუნის დასაწყისში, გერმანელ პოეტებსა და მწერლებს თავის შემოქმედებაში დიალექტური სიტყვების ხმარება აუკრძალეს. ეს ითვლება საერთო გერმანული სამწერლობო, ლიტერატურული ენის შექმნის პირველ მცდელობად. 1521 წელს მარტინ ლუთერმა ჯერ კიდევ განვითარების საფეხურზე მყოფ სტანდარტულ ახალ გერმანულ ენაზე თარგმნა ახალი, ხოლო 1534 წელს ძველი აღთქმა. მეცნიერთა აზრით (თუმცა, სადავოა), სწორედ ამან განაპირობა XIV საუკუნეში სალიტერატურო, სამწერლობო ენის ხალხში გავრცელება. სხვა ევროპის ქვეყნებისაგან განსხვავებით, სადაც სალიტერატურო ენა ძირითადად დედაქალაქის დიალექტს ეფუძნება, გერმანული სამწერლობო ენა შუალედურია ჩრდილოეთისა და სამხრეთის დიალექტებს შორის და ადგილობრივად ითვლება მხოლოდ ჰანოვერში. სალიტერატურო ენამ ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში სწრაფად ჩაანაცვლა ადგილობრივი დიალექტები, ხოლო სამხრეთ გერმანიაში ჯერ კიდევ განსხვავებულ დიალექტზე საუბრობენ. პერიოდები
ანბანიგერმანული ანბანი დაფუძნებულია ლათინური ანბანის საფუძველზე. ანბანში სულ 26 ასო-ნიშანია, რომელთაგან 6 ხმოვანია, 20 თანხმოვანი.
ხმოვნები: A a, E e, I i, O o, U u, Y y. გერმანულში, სხვა ევროპული ენებისგან განსხვავებით, ასო V იკითხება როგორც ჶ (Vater, Vier), ხოლო Z, როგორც ც. ასო-ბგერა r შეიძლება გამოითქვას როგორც რ, ან ღ. გარდა ამ ასოებისა, გერმანულში არის დამატებითი ნიშნები: ß-ს ნაცვლად ბოლო დროს ხშირად იხმარება ss, მაგალითად Groß - Gross. დიფტონგები და ასოთა კომბინაციები:
გრამატიკამეტყველების ნაწილებიგერმანულ ენაში არის 11 მეტყველების ნაწილი:
ზმნა (Das Verb)გერმანულ ენაში არის პირიანი და უპირო ზმნები. ზმნის პირიანი ფორმები იუღლება. მას აქვს პირის, რიცხვის, დროის, გვარისა და კილოს კატეგორიები. ზმნის უპირო ფორმებია: საწყისი (Der Infinitiv) და მიმღეობა (das Partizip). უმეტესი გერმანული ზმნა წინადადებაში იხმარება სამივე პირთან და ორივე რიცხვში. მათ პირიანი ზმნები ეწოდებათ. ზოგიერთი ზმნა მხოლოდ უპირო წინადადებებში გვხვდება მხოლობითი რიცხვის III პირში. ასეთი ზმნები უპირო ზმნებია. ზმნის ძირითადი ფორმებიგერმანულ ზმნებს აქვთ სამი ძირითადი ფორმა:
Infinitiv-ი არის ზმნის საწყისი ფორმა. Präteritum-ს სუსტი უღლების ზმნები აწარმოებენ ფუძეზე -te ბოლოსართის დართვით:
ხოლო ძლიერი უღლების ზმნები Präteritum-ში დაბოლოებას არ იღებენ და ფუძისეულ ხმოვანს იცვლიან:
Das Partizip II-ს სუსტი უღლების ზმნები აწარმოებენ ფუძეზე ge- თავსართისა და -(e)t ბოლოსართის დართვით:
ძლიერი ზმნები Partizip II-ში ზოგჯერ კიდევ ერთხელ იცვლიან ფუძისეულ ხმოვანს და ge-en თავსართ ბოლოსართს დაირთავენ:
ზმნის დროთხრობითი და კავშირებითი კილოსათვის გერმანულ ზმნას აქვს 6 დრო: ახლანდელი (Präsens), ნამყო თხრობითი (Präteritum), ნამყო სასაუბრო (Perfekt), ნამყო წინარე (Plusquamperfekt), მყოფადი I (Futurum I), მყოფადი II (Futurum II) ახლანდელი დრო (Präsens)ზმნა ახლანდელ დროში, გამოხატავს საგნის მოქმედებას ან მდგომარეობას, რომელიც საუბრის მომენტში, აწმყოში ხდება:
Präsens-ი იწარმოება ზმნის Infinitiv-ის ფუძეზე პირის ნიშნების დართვით. Infinitiv-ის ფუძე მივიღებთ, თუ ზმნას ჩამოვაცილებთ -n, ან -en დაბოლოებას:
უღლებისას ზმნა დაირთავს შემდეგ პირის ნიშნებს:
მაგალითად ზმნა machen (კეთება) იუღლება ასე:
ნამყო თხრობითი (Präteritum)Präteritum-ი გამოიყენება წარსულში მომხდარი ამბის გადმოსაცემად, მოსაყოლად. მისთვის დამახასიათებელია წარსულში დაუსრულებელი მოქმედების აღნიშვნა:
ზმნის პრეტერიტუმში უღლებისთვის მის მეორე ძირითად ფორმას (იხ. ზმნის სამი ძირითადი ფორმა) უნდა დავურთოთ პირის ნიშნები:
მაგალითად ზმნა wohnen (ცხოვრება):
ნამყო სასაუბრო (Perfekt)Perfekt-ი გამოიყენება წარსულში მომხდარი, უკვე დასრულებული მოქმედების გადმოსაცემად.
Perfekt-ი იწარმოება საუღლებელი ზმნის Partizip-II-ით (იხ. ზმნის სამი ძირითადი ფორმა)და დამხმარე ზმნის sein-ის ან haben-ის Präsens-ით. იუღლება მხოლოდ დამხმარე ზმნა, ხოლო საუღლებელი ზმნის Partizip-II უცვლელი რჩება და წინადადების ბოლოში გადადის:
მაგალითად sein-ით იწარმოება ზმნა kommen (მოსვლა):
ხოლო haben-ით იწარმოება ზმნა wollen (სურვილი):
ხოლო sein-ით იწარმოება:
ნამყო წინარე (Plusquamperfekt)Plusquamperfeqt გამოიყენება წარსულში მომხდარი ამბის გადმოსაცემად, რომელიც უკვე დასრულებული იყო, ვიდრე მეორე მოქმედება დაიწყებოდა წარსულშივე. მეორე მოქმედება Prateritum-ით გამოიხატება.
Plusquamperfeqt-ი იწარმოება დამხმარე ზმნების sein-ისა და haben-ის Prateritum-ით და საუღლებელი ზმნის Partizip-II-თი. haben-ისა და sein-ის შერჩევის წესი იგივეა, რაც Perfekt-ის შემთხვევაში:
მყოფადი I (Futurum-I)Futurum-I იხმარება იმ ამბის გადმოსაცემად, რომელიც მომავალში რეალურად უნდა შესრულდეს. Futurum I იწარმოება დამხმარე ზმნის werden-ის Prasens-ითა და საუღლებელი ზმნის Infinitiv I-ით. დამხმარე ზმნა იუღლება, საუღლებელი ზმნის Infinitiv I კი უცვლელად წინადადების ბოლოში გადადის.
მყოფადი II (Futurum-II)Futurum-II იხმარება მომავალ დროში სავარაუდოდ შერულებული, დასრულებული მოქმედების აღსანისნავად. Futurum-II იწარმოება დამხმარე ზმნის werden-ის Prasens-ითა და საუღლებელი ზმნის Infinitiv II-თი. (Infinitiv II იწარმოება საუღლებელი ზმნის Partizip II-ითა და დამხმარე ზმნებით haben ან sein. მაგ: lesen - gelesen haben; kommen - gekommen sein).
არტიკლიარტიკლი გერმანულ ენაში დამხმარე მეტყველების ნაწილია. არტიკლი ყოველთვის არსებითი სახელის წინ დგას და გამოხატავს მის სქესს, რიცხვსა და ბრუნვას. არტიკლი გერმანულში სამგვარია: განსაზღვრული, განუსაზღვრელი და უარყოფითი. გრამატიკული სქესის მიხედვით, გერმანულ ენაში არტიკლიც სამია: მამრობითი, მდედრობითი და საშოალო:
არსებითი სახელიარსებითი სხელი არის მეტყველების ნაწილი, რომელიც აღნიშნავს საგანს. გერმანულ ენაში არსებითი სახელები იყოფა მამრობითი (maskulinum), მდედრობითი (femininum) საშუალო (neutrum) სქესიც სახელებად. არსებითი სახელის სქესი მხოლობით რიცხვში გამოიხატება სქესის შესაბამისი არტიკლით(der, die, das), ხოლო მრავლობითში სქესი არ ჩანს (die). არსებითი სახელის რიცხვიარსებით სახელს აქვს ორი რიცხვი: მხოლობითი და მრავლობითი. მრავლობით რიცხვში ყველა არსებითი სახელის არტიკლია die. გარდა ამისა, ზოგიერთი არსებითი სახელი დაირთავს სუფიქსს, ზოგი იცვლის ფუძისეულ ხმოვანს. უმეტეს სახელის ფუძეს, მრავლობითში გადაყვანისას, -en/-n, ან -e ბოლოსართი ემატება:
ბრუნებაგერმანულ ენაში არის ოთხი ბრუნვა: Nominativ (სახელობითი), Genitiv (ნათესაობითი), Dativ (მიცემითი) და Akkusativ (ბრალდებითი). Nominativ-ის კითხვებია wer? (ვინ?) და was?. Genitiv-ის - wessen? (ვისი, რისი). Dativ-ის - wem? (ვის) და Akkusativ-ის wen? (ვის?) was? (რას?) არტიკლის ბრუნება
არსებითი სახელის მდედრობითი ბრუნებამდედრობით ანუ ნულოვან ბრუნებას ეკუთვნის მდედრუბითი სქესის ყველა არსებითი სახელი (die). მათ მხოლობით რიცხვში არა აქვთ დაბოლოება, ეცვლებათ მხოლოდ არტიკლი (არტიკლის ბრუნების წესის მიხედვით). მრავლობითში კი დაირთავენ -n ან -en დაბოლოებას:
სუსტი ბრუნებასუსტად იბრუნვის მხოლოდ სულიერი საგნის აღმნიშვნელი მამრობითი სქესის (der) არსებითი სახელები. სუსტი ბრუნების დროს არსებითი სახელი, გარდა მხოლობითი რიცხვის Nominativ-ისა, ყველგან დაირთავს -(e)n დაბოლოებას:
ძლიერი ბრუნებაძლიერ ბრუნებას მიეკუთვნება ყველა საშუალო სქესის სახელი (das), გარდა das Herz-ისა და მამრობითი სქესის ის არსებითი სახელები, რომლებიც სუსტად არ იბრუნვიან. ძლიერად ბრუნებისას არსებითი სახელი Genitiv-ში იღებს -s, an -es დაბოლოებას:
ზედსართავი სახელი (Das Adjektiv)ზედსართავი სახელი არის საგნის, თვისების ან ნიშნის გამომხატველი სიტყვა. იგი პასუხობს კითხვაზე wie? (როგორი). მას ასევე ახასიათებს სქესის, რიცხვისა და ბრუნვის კატეგორიები, რადგანაც ის არსებით სახელთან დგას და მასთან ერთად იბრუნვის. ზედსართავ სახელს აქვს სრული და უსრული ფორმები. სრული ფორმით ზედსართავი სახელი ახლავს არსებითს, როგორც მისი ნიშან-თვისებების აღმნიშვნელი სიტყვა. იგი არტიკლსა და არსებით სახელს შორის დგას და იცვლება არსებით სახელთან ერთად:
მოკლე ფორმით ზედსართავი სახელი არ ახლევს არსებითს. იგი წარმოადგენს სახელადი შემასმენლის სახელად ნაწილს და არ იბრუნვის.
ნაცვალსახელი (Das Pronomen)ნაცვალსახელის, როგორც მეტყველების ნაწილის ძირითადი ფუნქციაა, შეცვალოს წინადადებაში არსებითი სახელი ან ახლდეს მას. გერმანულ ენაში არსებობს ნაცვალსახელების შემდეგი ჯგუფები:
რიცხვითი სახელი (Das Numerale)რიცხვითი სახელი აღნიშნავს საგნის რაოდენობას, რიგს ან მთელი რიცხვის ნაწილს. გერმანულ ენაში არსებობს სამგვარი რიცხვითი სახელი:
რაოდენობითი რიცხვითი სახელი გამოხატავს საგნის რაოდენობას და დაესმის კითხვა wievil? (რამდენი?). რაოდენობითი რიცხვითი სახელების წარმოების ცხრილი იხილეთ განყოფილებაში - ლექსიკა ↓. წილადი რიცხვითი სახელი იწარმოება რაოდენობით რიცხვით სახელებზე -stel (19-მდე -tel) დაბოლოების დართვით. მაგალითად:
რიგობითი რიცხვითი სახელი გამოხატავს საგნის რიგს და პასუხობს კითხვაზე der wievilte? (მერამდენე). იგი იწარმოება რაოდენობით რიცხვით სახელზე ste (19-მდე - te) ბოლოსართვის დართვით. მაგალითად:
გამონაკლისია eins (ერთი) და drei (სამი):
ლექსიკაფრაზები და სიტყვები
რიცხვები
სქოლიო
რესურსები ინტერნეტში
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
This article is from Wikipedia. All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License.